درهمتنیدگی سازمانیافته بصری تزیینات ازارهها و زیرگنبد شبستان اصلی مسجد حکیم با تأکید بر هندسه نااقلیدسی
الموضوعات : معماری اسلامی
کیهانه رئیسی
1
,
ایمان زکریایی کرمانی
2
,
جلیل جوکار
3
,
صمد نجارپور
4
1 - دانشجوی دکتری پژوهش هنر، دانشکده پژوهش های عالی هنر، دانشگاه هنر اصفهان. اصفهان. ایران
2 - دانشیار گروه فرش، دانشکده صنایع دستی، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران
3 - مربی دانشکده صنایع دستی دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران.
4 - دانشیار، گروه کتابت و نگارگری، دانشکده صنایع دستی، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران
الکلمات المفتاحية: درهمتنیدگی, ساختار سازمانیافته, بُعد فرکتال, خودمانایی و مسجد حکیم.,
ملخص المقالة :
معیار درهمتنیدگی در تزیینات بنا بهویژه در فرمهای هندسی با تحریک حس بصری و ارتقای کیفیت دیداری بنا باعث ارتقای غنای تجربه کاربران و ایجاد لایههای معنایی مختلف در فضا میشود. درهمتنیدگی به تزیینات کمک میکند تا اطلاعات واجد ارزش را به مخاطب، بهتر ارائه دهند. این معیار در مسجد حکیم اصفهان به عنوان یکی از شاهکارهای صفوی که در بردارنده غنای تزیینات و ازارههای متنوع است، بررسی میشود. از اینرو پژوهش با هدف تحلیل درهمتنیدگیهای بصری تزیینات شبستان زیرگنبد اصلی مسجد، در پی پاسخ به این پرسش اصلی است که درهمتنیدگی بصری تزیینات شبستان زیرگنبد اصلی مسجد حکیم، چه نقشی در خوانایی معماری و عملکرد فضایی دارد؟ این پژوهش از نظر هدف، کاربردی و از نظر روش، توصیفی- تحلیلی است. روش دادهاندوزی، کتابخانهای، اینترنتی و میدانی است. تحلیل دادهها با کمک هندسه فرکتال و نرمافزار انجام میشود. پس از تحلیل درهمتنیدگی نقوش ازارههای شبستان اصلی زیرگنبد، این نتیجه حاصل شد که این نقوش، نسبت به ازارههای شبستانهای فرعی مجاور، درهمتنیدگی نسبتاً بالایی دارد و این میزان درهمتنیدگی با درهمتنیدگی زیرگنبد اصلی نیز هماهنگ است. بنابراین این مورد باعث تمایز، شکوه و جذب مخاطب بیشتر این شبستان نسبت به شبستانهای مجاور است. همچنین به دلیل داشتن ویژگیهای فرکتالی (خودمانایی) از نوع سازمانیافته و دارای کیفیت اطلاعات، باعث برقراری ارتباط مخاطبان با فرمها، سطوح و بهبود عملکرد فضایی میشوند.
اشرف گنجوی، محمدعلی و محمد ایرانمنش (1402) «بازشناسی ارتباط کوشک با باغ ایرانی از منظر هندسۀ فرکتال (مطالعه موردی: کوشک¬های باغ فتح¬آباد کرمان)»، مجله منظر، سال شانزدهم، شماره 67، صص 6-13.
https://doi.org/10.22034/manzar.2024.425783.2265.
اولاد قباد، منظر بانو (1397) «طراحی و ساخت حجم محیطی بر اساس خط کوفی معقلی مسجد حکیم اصفهان»، پایان¬نامه کارشناسی ارشد هنر اسلامی، استاد راهنما ابوالفضل عبدالهی فرد و مهدی کاظم پور، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، دانشکده هنر¬های صناعی اسلامی.
بانی مسعود، امیر (1388) پست¬مدرنیته و معماری (بررسی جریان¬های فکری معماری معاصر غرب 1960-2000)، اصفهان، خاک.
بحرینی، سید حسن و مهران فروغی¬فر (1395) «انسجام¬بخشی کالبدی به محدودۀ مرکزی شهر شیراز، ارائۀ راهکارهای طراحی شهری به منظور افزایش انسجام کالبدی بر اساس نظریة پیچیدگی»، هویت شهر، سال بیست¬وهشتم، شماره 10، صص 5-18.
Dor: 20.1001.1.17359562.1395.10.4.1.2.
پورفضل، الهام و هادی ربیعی و ایرج داداشی (1402) «بررسی سیر تحول کارکردهای تزیین در رویکردهای مطالعاتی هنر اسلامی»، هنرهای صناعی ایران، سال ششم، شماره 1، صص 111-132.
Doi: 10.22052/his/2023.253369.1138.
حضرت قلی¬زاده، سکینه (1394) «تحلیل و بررسی نقوش و خطوط کاشی¬کاری مسجد حکیم اصفهان»، کنفرانس بین¬المللی انسان، معماری، عمران و شهر، تبریز.
دوزدوزانی، یاسمین (1396) «بررسی جنبه پیچیدگی بصری (عوامل بصری و زیبایی¬شناسی) در طراحی میادین اجتماع¬پذیر شهری»، اولین همایش ملی پژوهش¬های عملی و نظری در معماری و شهرسازی.
رئیسی، کیهانه و ایمان زکریایی کرمانی و جلیل جوکار و صمد نجار پور (1403) «واکاوی هندسۀ فرکتال در کاشیهای منقش معقلی پشتبغل قوس ایوان شمالی مسجد حکیم»، باغ نظر، سال بیست¬ویکم، شماره 135، صص 51-62.
https://doi.org/10.22034/bagh.2024.442928.5562.
زمرشیدی، حسین (1390) «تحول خط بنایی در معماری صفویه با تأکید بر تزیینات کتیبه¬های مسجد حکیم اصفهان»، مطالعات هنر اسلامی، سال هفتم، شماره 14، صص 101-118.
سالینگروس، نیکوس (1387) یک نظریه معماری، ترجمه سعید زرین¬مهر و زهیر متکی، تهران، مرکز مطالعاتی و تحقیقاتی شهرسازی و معماری.
---------------- (1401) شهر از منظر هندسه فرکتال، ترجمه مرجان بابایی، چاپ دوم، تهران، ثمین.
سرتیپی، بهناز و نیما ولی¬بیگ (1396الف) «تحلیل هندسه نقوش آجرکاری پشت¬بغل ایوانهای مسجد حکیم بر پیدایش فنون بصری»، مدیریت شهری، دوره شانزدهم، شماره 49، صص 245-262.
---------------------- (1396ب) «تحلیل ادراک بصری بر پایه هندسه نقوش آجرکاری پشت¬بغل ایوان¬های مسجد حکیم با رویکرد گشتالت»، مدیریت شهری، دوره شانزدهم، شماره 48، صص 169-178.
شریفی، طوفان و بهزاد سلیمانی (1400) «نقش تفکر طراحی بین ذهن و پیچیدگی»، رهپویه هنرهای تجسمی، سال چهارم، شماره 4، صص 48-75.
10.22034/ra.2021.527575.1038.
Doi: قراگوزلو، شقایق (1396) «تحلیل هندسی و نقوش آجری¬کاری و کاشی¬کاری دوره صفوی (نمونه موردی: مسجد حکیم اصفهان)»، سومین کنگره بین¬المللی معماری و شهرسازی معاصر خاورمیانه، تهران.
https://civilica.com/doc/410228.
کشاورزی میاندشتی، حمیدرضا و بهمن فیزابی (1396) «گونه¬شناسی خط بنایی (معقلی)، بر اساس شیوه طراحی و روشهای اجرایی»، هنرهای صناعی ایران، دوره یکم، شماره 1، صص 47-61.
10.22052/HSI.2017.111644.
Doi: ماهرالنقش، محمود (1376) معماری مسجد حکیم، تهران، سروش.
مدنی، فروغ و آرمین بهرامیان و محمود قلعه نویی و مجتبی روشن (1393) «ارزیابی جداره¬های خیابان چهارباغ اصفهان و ارائه الگو برای آن با به¬کارگیری هندسه فراکتال»، معماری و شهرسازی آرمان¬شهر، دوره دهم، شماره 19، صص 153-164.
مصطفایی، مهدیه (1401) «هندسه در هندسه؛ بررسی وجود بُعد فرکتال در ورودی مسجد شیخ لطف¬اللّه و اثر آن بر بازتعریف معنای مکان»، فصلنامه رهپویه معماری و شهرسازی، دوره یکم، شماره 2، صص 77-91.
doi:10.22034/rau.2022.562599.1012.
مهدوی¬پور، حسین و علی اکبر شریفی مهرجردی و مریم اسلامی نصرت آبادی (1396) «بررسی نقش تزیینات در ارتقاي کیفیت فضایی خانه¬هاي سنتی یزد بر اساس مطالعه موردي خانه شفیع¬پور یزد»، مسکن و روستا، دوره سی¬و¬ششم، شماره 160، صص 133-149.
URL: http://jhre.ir/article-1-504-fa.html.
میراحمدی، احمد و محمد تقی پیربابایی و لیلا مدقالچی (1401) «تبیین نقش الگوهای پیچیدگی نظم در هندسۀ معماری معاصر»، مطالعات میان¬رشته¬ای معماری ایران، دوره یکم، شماره 1، صص 133-150.
http://doi.org/10.22133/ISIA.2022.352148.1021.
میسمی، حسین (1388) مسجد حکیم گوهر اعصار اسلامی، چاپ دوم، تهران، انتشارات سازمان عمران.
ناصحی، علیرضا و مهناز محمودی زرندی و حسین ذبیحی (1403) «مطالعه تطبیقی ترجیحات بصری مخاطبان عام در سبک¬های معماری و هنر از منظر زیبایی¬شناسی»، معماری و شهرسازی آرمان¬شهر، دوره هفدهم، شماره 46، صص 39-48.
Doi: 10.22034/aaud.2024.298544.2525.
وحدت¬طلب، مسعود و علی یاران و حامد محمدی خوش بین (1399) «ارزیابی ترجیحات بصری در نماهای مسکونی (مورد مطالعاتی: دوازده خانه تاریخی تبریز)»، معماری و شهرسازی آرمان¬شهر، دوره سیزدهم، شماره 32، صص 175-187.
Doi:10.22034/aaud.2019.150473.1692.
Alexander, C. (2004) The Nature of Order (Center for Environmental Structure, Berkeley, California). Ansari, F.A & Pandey, Y. (2020) Calculating Fractal Dimension of Gray scale and Color image by using DBC and RCC, International Research Journal of Engineering and Technology, 7(7), 1467-1673.
https://doi.org/10.5815/IJIGSP.2017.03.04.
Aswathy, RK & Mathew, S. (2016). On different forms of self-similarity, Journal of Chaos, Solitons & Fractals,87,102-108. Doi: 10.1016/j.chaos.2016.03.021.
Barad, K. (2007). Meeting the universe halfway: Quantum physics and the entanglement of matter and meaning. Duke University Press.
https://doi.org/10.1215/9780822388128.
Berlyne, D. E. (1971) Aesthetics and psychobiology. Appleton-Century-Crofts.
https://doi.org/10.2307/3331808.
Blanco, p, Maduraga, S & Isvoran, A. (2020) Fractal Dimension, Department of Material Science and Physical Chemistry, Apple Academic Press, (1st ed). Doi: 10.1201/9780429022937-16.
Bloomer, K. (2000) The Nature of Ornament (W.W.Norton, New York).
Bovill, C. (1996) Fractal Geometry in Architecture and Design, Library of Congress Cataloging-in-Publication Data, University of Maryland. Doi:10.1007/978-1-4612-0843-3.
Kornberger,M &Clegg, S.(2003) The Architecture of Complexity, Culture and Organization, 9 (2), 75–91 Doi:10.1080/14759550302804.
Kravchenko, M. G., & Pudanova, L. I. (2020) Complex Model of Fractal Architecture Building. In IOP Conference Series: Materials Science and Engineering (Vol. 913, No. 2, p. 022066). IOP Publishing.
Doi: 10.1088/1757-899X/913/2/022066.
Lesmoir-Gordon, N. (2010) The Colors of Infinity, The Beauty and power of fractals, Springer London Dordrecht Heidelberg New York.
Doi: 10.1007/978-1-84996-486-9.
Lynch, K. (1960). The image of the city. M.I.T. Press.
Losa G, Ristanović, D, Ristanović, D, Zaletel, I& Beltraminelli, S. (2016). From Fractal Geometry to Fractal Analysis, Applied Mathematics, 7(4),346-354.
Doi: 10.4236/am.2016.74032.
McClure, M. (2022) Fractal Geometry, University of North Carolina, Yale University.
Näger, P. M. (2016) The causal problem of entanglement. Synthese, 193(4), 1127-1155.
Doi:10.1007/s11229-015-0668-6.
Pantazis,E, Gerber,D.(2019) Beyond geometric complexity: a critical review of complexity theory and how it relates to architecture engineering and construction, Architectural Science Review, 1-16.
Doi: 10.1080/00038628.2019.1659750.
Phillips, B. J., & McQuarrie, E. F. (2004) Beyond visual metaphor: A new typology of visual rhetoric in advertising. Marketing Theory, 4(1-2), 113-136.
Doi:10.1177/1470593104044089.
Sala,N.(2004) Complexity in Architecture: a Small Scale Analysis, International Journal of Design and Nature.
Doi: 10.2495/DN040041.
Salingaros, Nikos A. (2014) Complexity in Architecture and Design. Oz Journal, 36(1), 18-25. Doi: 10.4148/2378-5853.1527.
Sandau, k. kurz.h (1997). Measuring fractal dimension and complexity, An alternative approach with an application, journal of Microscopy,164-176.
https://doi.org/10.1046/j.1365-2818.1997.1270685.x.
https://sazecad.com/product/plan-hakim-mosque-in-isfahan.
URL1: URL2:https%3A%2F%2Freiseniran.de%2Ffa&rlz=1C1GCEA_enIR898IR898&oq=URL2%3A+https%3A%2F%2Freiseniran.de%2Ffa&gs_lcrp=EgZjaHJvbWUyBggAEEUYOTIGCAEQRRg60gEJMTA2NWowajE1qAIAsAIA&sourceid=chrome&ie=UTF-8.
URL3: https://parsstock.ir/pic-215046.