چالش های اخلاقی اعمال نظریه قوچ قربانی در سیاست گذاری کیفری
الموضوعات : اخلاق و تربیت اسلامیفاطمه عظیمی 1 , محمد میرزایی 2 , شهرداد دارابی 3
1 - دانشجوی دکتری، حقوق کیفری و جرمشناسی، واحد قم، دانشگاه آزاد اسلامی، قم، ایران
2 - عضو هیات علمی، گروه حقوق، دانشگاه علوم انتظامی امین، تهران، ایران
3 - عضو هیات علمی، گروه حقوق کیفری و جرمشناسی، واحد قم، دانشگاه آزاد اسلامی، قم، ایران
الکلمات المفتاحية: چالش های اخلاقی, نظریه قوچ قربانی, سیاستگذاری کیفری, عدالت قضایی.,
ملخص المقالة :
سیاستگذاری جنایی همواره در معرض آسیب استفاده از راهحلهای سریع و نمایشی برای پاسخ به ناامنی و بحرانهای اجتماعی قرار دارد. نظریه «قوچ قربانی» به عنوان یک الگوی شناخته شده در جرمشناسی، تبیین میکند که چگونه نهادهای قدرت در شرایط بحران، با تمرکز بر یک فرد یا گروه به عنوان «علت العلل» مشکلات، ضمن انحراف اذهان از ریشههای اصلی مسائل، به ایجاد امنیت کاذب و وحدت موقت حول یک دشمن فرضی میپردازند. این مقاله با روش توصیفی-تحلیلی و با رویکرد تطبیقی، به بررسی نظریه قوچ قربانی در جرمشناسی و نسبت سنجی آن با اصول اخلاقی حاکم بر سیاستگذاری کیفری و جنایی در اسلام تدوین و هدف آن واکاوی چالشهای اخلاقی ناشی از اعمال نظریه قوچ قربانی در سه بُعد محوری سیاستگذاری جنایی (تقنین، قضاوت و اجرا) می باشد. یافتههای تحقیق نشان میدهد که کاربست اعمال این نظریه در هر سه بُعد سیاستگذاری جنایی با چالشهای اخلاقی بنیادینی مواجه است: در بُعد تقنینی، منجر به تصویب قوانین تبعیضآمیز، شتابزده و نمایشی میشود که اصول عدالت، عمومیت قانون و نفی تجسس (وَلا تَجَسَّسُوا) را نقض میکند. در بُعد قضایی، قضاوت را تحت تأثیر فشارهای اجتماعی و سیاسی قرار داده و اصول بیطرفی قاضی، اصل برائت و دفع حدود با شبهات (ادْرَءُوا الْحُدُودَ بِالشُّبُهَاتِ) را مخدوش میسازد. در بُعد اجرایی، مجازات را از هدف اصلاح و بازپروری خارج ساخته و به ابزاری برای تحقیر و نمایش قدرت تبدیل میکند که ناقض کرامت انسانی حتی در هنگام اجرای حد است. از منظر اخلاق اسلامی، این رویکرد در تعارض کامل با فلسفه کیفری اسلام قرار دارد که بر پایههای عدالت (إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ)، رحمت (وَما أَرْسَلْناكَ إِلاَّ رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ) و تحقق مصالح پنجگانه شریعت (حفظ دین، نفس، عقل، نسل و مال) استوار است. نتیجه نهایی چنین سیاستی، زوال اعتماد عمومی به نهادهای قضایی، انحراف از ریشهیابی جرم و در نهایت، تخریب مشروعیت نظام حاکم است.
قران کریم
ابن عربی، محی الدین ، (بیتا) فصوص الحکم، دارالکتب العربی، بیروت
آقاجانی، مهدی؛ میر خلیلی، سید محمود؛ حاجی ده آبادی، احمد، (1400)، آسیب شناسی سیاست کیفری ایران در پرتو نظریه قوچ قربانی، نشریه علمی مطالعات حقوقی معاصر، (23)12؛ 210-185
حرانی، ابومحمد،( 1386) . تحف العقول، ترجمه صادق حسن زاده، چ1، نشر ال علی، قم
رضائی تودشکی، حسین؛ مجیدی، سید محمود؛ باقی زاده، محمدجواد، (1402)، جلوه های ظهور جرم انگاری امنیت مدار در جرائم علیه امنیت در حقوق کیفری ایران، فصلنامه پژوهشهای اخلاقی، (13)4؛ 158-137.
طباطبایی، سیّدمحمّدحسین، (1379) تفسیر المیزان، مترجم موسوی همدانی، جلد 13 ، انتشارات دارالکتب الاسلامیه
عزیزی، سمیه؛ میرخلیلی، محمود، (1399)، ارتباط نظریه قوچ قربانی و عوام گرایی کیفری و تأثیر آن بر سیاست کیفری ایران، مجله پژوهشهای حقوقی، (41)11؛ 242-221.
مجلسی، محمدتقی(1403ق) ، بحارالانوار، ج81، موسسه انتشارات وفا، تهران
محضری، فرانک؛ پاکزاد، بتول؛ عالی پور، حسن؛ فرحبخش، مجتبی، (1401)، رویارویي با بزهکاری مهاجران در سیاست کیفری ایران؛ (داشته ها و بایسته ها)، فصلنامه مطالعات فقه و حقوق اسلامی، (29)14؛ 314-277.
محقق داماد، سیدمصطفی( 1391)، قواعد فقه، ج4، چ12، نشر علوم اسلامی ، تهران
مطهری، مرتضی ( 1385)، جهان بینی توحیدی، چاپ 26، انتشارات صدرا
مندنی، اسلام، و آشوری، محمد. (1397). تحلیل سیاست جنایی امنیت مدار در پرتو اصول اخلاقی و موازین حقوق بشری. پژوهش های اخلاقی (انجمن معارف اسلامی)، 9(1 )، 183-204.
میلانی، علیرضا؛ اردکانی ارجمند، غلامرضا، ( 1394)، دامنه نفوذ تفکرات امنیت مدار در قلمروی حقوق کیفری ایران، فصلنامه مطالعات علوم اجتماعی، 1(1 )، 33-26.
Alexander, M. (2010). The new Jim Crow: Mass incarceration in the age of colorblindness. The New Press. p. 2.
Ashworth, A. (2006). Principles of criminal law (5th ed.). Oxford University Press.
Ashworth, A., & Redmayne, M. (2010). The criminal process (4th ed.). Oxford University Press. p. 78.
Ashworth, A., & Zedner, L. (2014). Preventive justice. Oxford University Press. p. 153. Choongh, S. (1998). Policing as social discipline. Oxford University Press. p. 156.
Choongh, S. (1998). Policing as social discipline. Oxford University Press. p. 156.
Christie, N. (1986). The Ideal Victim. In E. A. Fattah (Ed.), From Crime Policy to Victim Policy (pp. 17-30). Palgrave Macmillan. p. 24.
Clear, T. R. (2007). Imprisoning communities: How mass incarceration makes disadvantaged neighborhoods worse. Oxford University Press. p. 89.
Dyzenhaus, D. (2012). The constitution of law: Legality in a time of emergency. Cambridge University Press. p. 87.
Feeley, M. M., & Simon, J. (1992). The New Penology: Notes on the Emerging Strategy of Corrections and Its Implications. Criminology, 30(4), 449–474. (
Garland, D. (2001). The culture of control: Crime and social order in contemporary society. University of Chicago Press.
Garland, D. (2001). The culture of control: Crime and social order in contemporary society. University of Chicago Press.
Goldsmith, A. (1990). Complaints against the police: The trend to external review. Oxford University Press. p. 112.
Haslam, N. (2006). Dehumanization: An Integrative Review. Personality and Social Psychology Review, 10(3), 252–264.
Hudson, B. (2006). Punishment and Control: Beyond the New Penology. Punishment & Society, 8(1), 58–62.
Lacey, N. (2016). In Search of Criminal Responsibility: Ideas, Interests, and Institutions. Oxford University Press. p. 54.
Lechte, J. (2025). The Scapegoat: Violence, Law and Origin. Theory, Culture & Society, 02632764251347242.
Ramadan, T. (2009). Radical reform: Islamic ethics and liberation. Oxford University Press.
Simester, A. P., & von Hirsch, A. (2011). Crimes, harms, and wrongs: On the principles of criminalisation. Hart Publishing. p. 42.
Spohn, C. (2015). How Do Judges Decide? The Search for Fairness and Justice in Punishment. SAGE Publications. p. 78.
Tyler, T. R. (2006). Why People Obey the Law. Princeton University Press. p. 27.
Wacquant, L. (2009). Punishing the poor: The neoliberal government of social insecurity. Duke University Press. p. 15.
Young, J. (1999). The exclusive society: Social exclusion, crime and difference in late modernity. SAGE Publications. p.8.